TỪ MỘT MÂM CƠM NHÀ SÀN ĐẾN CÂU CHUYỆN AN NINH CON NGƯỜI

Ở bài viết trước, Nhà Sam đã chia sẻ về hành trình chuyển từ “hỗ trợ kịp thời” sang “sinh kế tự chủ” thông qua một mô hình phát triển cộng đồng bền vững hơn.

Nhưng càng đi sâu vào quá trình vận hành, chúng tôi càng nhận ra rằng câu chuyện ấy không chỉ dừng lại ở sinh kế. Khi văn hóa có thể tạo ra thu nhập, khi người dân có thêm lựa chọn ở lại quê hương, khi giá trị địa phương được giữ lại trong cộng đồng, đó cũng là một cách rất gần gũi để nói về An ninh con người - Human Security.

Nghe thì có vẻ là một khái niệm lớn. Nhưng ở Nhà Sam, chúng tôi cảm nhận điều đó từ những việc rất đời thường.

Là một mâm cơm Thái được chuẩn bị từ nguyên liệu của bà con trong bản.

Là một điệu nhuôn, điệu xuối, điệu lăm được cất lên không chỉ để biểu diễn, mà còn để tạo thêm thu nhập.

Là một nếp nhà sàn được gìn giữ không chỉ như ký ức, mà như một không gian sống, đón khách và kể chuyện văn hóa.

Là khi người dân có thêm lý do để tự hào và tiếp tục phát triển trên chính mảnh đất quê hương mình.

Nhà Sam ra đời từ một câu hỏi rất giản dị: làm thế nào để văn hóa Thái ở Bản Ham không chỉ được bảo tồn, mà còn có thể trở thành nền tảng giúp cộng đồng sống tốt hơn?

Bởi trong thực tế, bảo tồn văn hóa không thể chỉ dừng lại ở lời kêu gọi. Khi đời sống còn nhiều khó khăn, khi người trẻ phải rời quê để tìm việc, khi những kỹ năng bản địa không còn tạo ra giá trị kinh tế, thì văn hóa rất dễ bị đặt sang một bên. Một điệu múa có thể bị quên dần. Một món ăn truyền thống có thể ít người nấu lại. Một nếp nhà sàn có thể trở thành ký ức nhiều hơn là không gian sống.

Vì vậy, với Nhà Sam, điều quan trọng không phải là “trưng bày” văn hóa cho du khách xem, mà là tìm cách để văn hóa tiếp tục hiện diện trong đời sống hằng ngày. Khi nhà sàn trở thành không gian lưu trú, khi ẩm thực Thái trở thành trải nghiệm được yêu thích, khi trang phục, thổ cẩm, cồng chiêng, nhảy sạp, lăm vông được kể lại bằng chính người dân địa phương, văn hóa không còn đứng bên lề phát triển. Văn hóa trở thành một phần của kinh tế cộng đồng.

Trong Quý 1/2026, Nhà Sam ghi nhận gần 2.000 lượt khách. Đằng sau con số ấy không chỉ là hoạt động du lịch, mà là những chuyển động rất cụ thể trong bản. Khoảng 30 nhân sự địa phương đã tham gia vào các công việc tại Nhà Sam, từ nấu ăn, phục vụ, đón tiếp, chuẩn bị hậu cần đến biểu diễn văn nghệ cộng đồng. Những việc vốn quen thuộc trong đời sống bản làng nay được tổ chức lại thành dịch vụ có giá trị, tạo thêm thu nhập cho người dân ngay tại quê hương mình.

Với chúng tôi, đó là một lát cắt rất đời thường của an ninh kinh tế. An ninh không chỉ là tránh khỏi rủi ro, mà còn là khi con người có thêm lựa chọn. Có thể làm việc gần gia đình. Có thể sống bằng kỹ năng và bản sắc của mình. Có thể nhìn quê hương không chỉ bằng nỗi nhớ, mà bằng niềm tin rằng nơi này cũng có tương lai.

Từ một mâm cơm ở Nhà Sam, câu chuyện ấy còn đi xa hơn. Bởi mỗi bữa ăn không chỉ là món ngon dành cho du khách, mà còn là điểm kết nối với các hộ dân cung ứng nguyên liệu địa phương.

Trong quý đầu tiên, Nhà Sam đã tạo đầu ra cho hơn 10 hộ gia đình trong cộng đồng. Khi rau, gà, cá, gạo nếp, gia vị, sản vật địa phương được đưa vào chuỗi phục vụ khách, giá trị kinh tế không chỉ dừng lại trong một homestay, mà bắt đầu lan tỏa sang những gia đình xung quanh.

Đó là lý do chúng tôi tin rằng du lịch cộng đồng muốn bền vững thì phải trả lời được một câu hỏi rất căn bản: giá trị có ở lại với địa phương hay không?

Nếu khách đến bản nhưng phần lớn lợi ích lại chảy ra ngoài bản, thì cộng đồng vẫn chỉ đứng ở rìa của phát triển. Nhưng nếu người dân được tham gia vào chuỗi giá trị, từ cung ứng nông sản, chế biến món ăn, biểu diễn văn hóa đến kể chuyện bản địa, thì du lịch mới thật sự trở thành một công cụ phát triển cộng đồng.

Nhà Sam cũng đang từng bước mở rộng kết nối với các sản phẩm địa phương và sản phẩm OCOP của Nghệ An, như Rượu nếp cẩm Thảo My (sản phẩm OCOP 3 sao ở Con Cuông). Điều này không chỉ giúp du khách có thêm cơ hội tiếp cận đặc sản bản địa, mà còn góp phần hình thành một mạng lưới tiêu dùng có trách nhiệm hơn, nơi sản phẩm địa phương được nhìn thấy, được kể câu chuyện và được trao cơ hội bước vào thị trường rộng hơn.

Nhưng có lẽ điều khiến chúng tôi xúc động nhất không chỉ nằm ở kinh tế. Đó là cảm giác khi người dân trong bản nhìn lại văn hóa của mình bằng một ánh mắt khác.

Khi một điệu múa được du khách hào hứng tham gia, người múa thấy vui hơn. Khi một món ăn truyền thống được hỏi về cách làm, người nấu có thêm niềm tự hào. Khi một chiếc khăn piêu, một bộ váy thổ cẩm, một nếp nhà sàn được trân trọng, những điều từng rất quen thuộc bỗng trở nên có giá trị hơn trong mắt chính cộng đồng.

Và khi người trẻ nhìn thấy văn hóa của dân tộc mình có thể tạo ra sinh kế, có thể kết nối với du khách trong nước và quốc tế, văn hóa không còn là điều “cũ”. Nó trở thành một phần của tương lai.

Đó là an ninh văn hóa theo cách Nhà Sam đang cảm nhận: không phải bảo tồn bằng cách đóng khung di sản, mà bằng cách để di sản tiếp tục được sống, được thực hành và được truyền tiếp trong đời sống hôm nay.

Nhìn từ bên ngoài, Nhà Sam có thể là một homestay văn hóa cộng đồng ở Bản Ham. Nhưng với chúng tôi, hành trình này đang dần mở ra một cách hiểu sâu hơn về phát triển. Một cộng đồng chỉ thật sự an toàn và bền vững khi con người ở đó có sinh kế, có bản sắc, có sự tham gia và có quyền hy vọng vào ngày mai.

Gần 2.000 lượt khách, khoảng 30 nhân sự địa phương, hơn 10 hộ gia đình cung ứng, cùng sự lan tỏa gần 5 triệu lượt xem trên các nền tảng số trong Quý 1/2026 là những kết quả bước đầu.

Nhưng quan trọng hơn cả những con số là điều đang âm thầm thay đổi phía sau: văn hóa Thái ở Bản Ham đang được nhìn thấy nhiều hơn, người dân địa phương đang có thêm vai trò trong chuỗi giá trị và cộng đồng đang từng bước chứng minh rằng di sản không chỉ thuộc về quá khứ.

Di sản có thể là sinh kế. Di sản có thể là niềm tự hào. Di sản có thể là một nền tảng để cộng đồng tự đứng vững.

Với Nhà Sam, Kinh tế Di sản Cộng đồng không phải là một khái niệm xa lạ. Đó là cách chúng tôi đang cố gắng làm mỗi ngày: để một mâm cơm có thể kể câu chuyện của đất, của người, để một nếp nhà sàn không chỉ đón khách, mà giữ lại ký ức, để một điệu múa không chỉ làm vui một đêm, mà góp phần nuôi dưỡng niềm tin của cả cộng đồng.

Và nếu phải nói một cách giản dị nhất, thì an ninh con người ở Nhà Sam chính là như vậy: khi người dân có thể sống tốt hơn bằng chính văn hóa của mình, trên chính mảnh đất quê hương mình.

Trong Báo cáo Tác động Xã hội Quý 1/2026, Nhà Sam sẽ chia sẻ rõ hơn những kết quả bước đầu, những bài học trong quá trình vận hành và định hướng phát triển bền vững trong thời gian tới.

Cảm ơn mọi người đã luôn đồng hành cùng Nhà Sam trên hành trình để văn hóa Thái ở Bản Ham không chỉ được gìn giữ, mà còn được sống tiếp bằng chính sức mạnh của cộng đồng.